فصلنامه پژوهش های اصولی

فصلنامه پژوهش های اصولی

بازشناسی و تحلیل معانی «استحسان» در اصول فقه امامیه و اهل سنت با رویکرد تقریبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هیئت علمی جامعة المصطفی(ص)
2 عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی
3 دانشجوی دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی
چکیده
استحسان، یکی از منابع اختصاصی تشریع نزد برخی از مذاهب اهل‌سنت مانند، حنفیه و مالکیه است. برخی دیگر مانند، شافعیه به‌شدت با آن مخالفت کرده و آن را نوعی لذت‌جویی و یا شریعت‌سازی دانسته‌اند. امامیه نیز با آن مخالفت نموده و آن را مردود دانسته‌اند. مخالفت امامیه، این انگاره را به وجود آورده که مذهب امامیه در مقابل مجموع اهل‌سنت قرار گرفته است و با آنان در این مسئله تباین کلی دارد. یافته‌های پژوهش حاضر با بررسی این انگاره عبارت‌اند از: الف) مجموع اهل‌سنت درباره حجیت استحسان وحدت نظر ندارند. ب) موافقان استحسان معانی مختلفی از آن ارائه داده‌اند که عبارت‌اند از: 1. خوشایندی شخصی ۲. دلیل غیر قابل‌ذکر ۳. تشخیص مقادیر و موضوعات ۴. عدول از قیاس به سبب وجود دلیل ۵. تخصیص قیاس به سبب مخصّص. ج) امامیه معنای سوم و پنجم را پذیرفته و با عناوین دیگری از آن یاد کرده‌اند، کما اینکه معنای اول و دوم را مردود دانسته و نسبت به معنای چهارم قائل به تفصیل شده‌اند. اگر سبب عدول، نص، اجماع، ضرورت، عرف یا مصلحت باشد آن را پذیرفته و با اصطلاحات دیگر از آن نام برده‌اند و اگر سبب عدول، قیاس خفی باشد، آن را مردود دانسته‌اند. د) با رویکرد تقریبی، نقاط مشترک میان امامیه و سایر مذاهب در این مسئله برجسته شده و رویکرد تقابلی به رویکرد تعاملی سوق داده می‌شود و جمیع فروع فقهی‌ که بر اساس نقاط مشترک استنباط شده، مورد توافق طرفین قرار گرفته و از ابطال آراء یکدیگر اجتناب می‌گردد.
کلیدواژه‌ها