فصلنامه پژوهش های اصولی

فصلنامه پژوهش های اصولی

منطق فرآیندی در مباحث الفاظ اصول فقه؛ واکاوی ظرفیت‌های وضع خاص، موضوع‌له عام در تولید گزاره‌های علوم انسانی اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضویت هیئت علمی دانشکده شهید محلاتی قم
چکیده
تولید علوم انسانی اسلامی نیازمند روش‌شناسی بومی برای گذار از نصوص دینی به نظامات اجتماعی است. این مقاله با واکاوی مبانی دلالت‌شناختی در اصول فقه، به‌ویژه نظریه وضع الفاظ برای ارواح معانی به تبیین چگونگی استخراج گزاره‌های فراتاریخی می‌پردازد. در این راستا، نقد مبنایی استدلال آخوند خراسانی در باب امتناع «وضع خاص و موضوع‌له عام» از منظر فلسفه ذهن طرح شده است؛ یافته‌ها نشان می‌دهد که ذهن با تکیه بر قدرت «تجرید»، می‌تواند مصداق خاص را به عنوان «مبدأ انتقال» یا «عنوان مشیر» برای وضع لفظ بر حقیقت کلی قرار دهد.
برای عملیاتی‌سازی این گذار، «منطق فرآیندی» و «قاعده جری و تطبیق» تبیین شده‌اند که اجازه می‌دهند مفاهیم از حصار مورد نزول خارج و بر فرآیندهای نوین تمدنی منطبق گردند. جهت صیانت از این روش و مرزبندی آن با تفسیر ذوقی، ضوابط روش‌شناختی دقیقی همچون ضرورت تعدد نصوص (خانواده حدیث)، ممنوعیت الغای خصوصیت در قیود تعبدی، تقدم ظهور نوعی و شرط امکان تعمیم عقلایی پیشنهاد شده است. کاربست این منطق در واژگانی چون «یَد» (فرآیند استیلاء)، «سَبیل» (فرآیند سلطه) و «ضَرر» (اختلال سیستم)، ثابت می‌کند که اصول فقه فراتر از استنباط احکام فردی، یک منطق دلالت‌شناختی نظریه‌ساز است.
کلیدواژه‌ها