آیت الله صادق آملی لاریجانی فصلنامه پژوهش های اصولی 2251-6808 11 41 2025 02 19 نقد و بررسی هفت اشکال بر نظریه حجیت اقتضایی قطع؛ دفاع از امکان ردع شارع 9 40 233399 FA مهدی عطار کاشانی حوزه علمیه قم Journal Article 2025 04 09 وقتی شخصی به‌وسیله قطع، بیواسطه حکم شرعی را نزد خود حاضر دید، خود را ملزم به تبعیت از آن دانسته و این قطع برای او منجّزیت و معذّریت به بار میآورد. در چنین وضعیتی آیا شارع مقدس میتواند در قطع او تصرف کرده و آن را از حجّیت بیندازد؟ این پرسش از جمله مباحثی است که در شکلگیری دستگاه اصولی فقیه تأثیر زیادی دارد و باعث تغییر در استنباط فقهی در مسائل مختلفی مثل جواز بیاعتنایی وسواسی به قطعش میشود. روش گردآوری اطلاعات در این پژوهش، اسنادی - نوشتاری و روش پردازش اطلاعات، توصیفی - تحلیلی است. مقاله حاضر از حیث پرداخت اصولی، گردآوری تمام اشکالات ممکن و ارائه نظریه نهایی دارای نوآوری است. قائلین به حجّیت ذاتی قطع هفت اشکال را بر نظریه حجّیت اقتضایی قطع وارد کردهاند. این اشکالها عبارت‌اند از: وقوع تضاد یا تناقض، نقض حکم عقل، ترخیص در تجری یا معصیت، نقض غرض مولا، وقوع تسلسل، عدم انبعاث مکلف از ردع شارع به دلیل اعتقاد مکلف به وقوع تناقض نزد شارع و عدم انبعاث مکلف از ردع شارع به دلیل اعتقاد به عدم شمول خطاب نسبت به او. پژوهش حاضر تمام این هفت اشکال را مورد نِقاش قرار داده و در نتیجهگیری نهایی اصل نظریه حجیت اقتضایی قطع را پذیرفته و با ضمیمه تکمله‌ای به آن، بین جانب تعذیر و تنجیز فرق گذاشته شده است.

https://www.juosul.ir/article_233399_496125a2a439d38c00e690c926fcb14b.pdf

آیت الله صادق آملی لاریجانی فصلنامه پژوهش های اصولی 2251-6808 11 41 2025 02 19 اجرای اصل برائت در شبهات موضوعیه قبل از فحص (نقدی بر دیدگاه مشهور) 41 68 233401 FA مصطفی رجائی پور گروه فقه و مبانی حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مشهد، ایران. سید محسن رزمی گروه فقه و مبانی حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مشهد، ایران. علیرضا سمیع گروه فقه، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران Journal Article 2025 06 03 امکان اجرای اصل برائت در شبهات موضوعیه پیش از فحص، از مباحث چالشی در اصول فقه امامیه است. پژوهش حاضر در صدد پاسخ به این پرسش است که آیا مکلف ملزم به تحقیق و بررسی موضوع است، یا صرف تحقق شک برای جریان این اصل کفایت می‌کند. در این راستا، با تحلیل مبانی عقلی و نقلی، دیدگاه‌های مختلف اصولیان در این زمینه واکاوی شده و نسبت میان شبهات موضوعیه و حکمیه از منظر لزوم فحص مورد مداقه قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برخی اصولیان جریان اصل برائت در شبهات موضوعیه را متوقف بر فحص ندانسته‌اند؛ درحالی‌که گروهی دیگر بر اشتراط تحقیق و بررسی موضوع، پیش از اجرای این اصل تأکید دارند. افزون بر این، دیدگاه‌هایی که میان شبهات زود زوال و دیر زوال تفکیک قائل شده و حکم فحص را تابع ماهیت موضوع می‌دانند نیز بررسی شده است. در نهایت، مقاله با ارائه تحلیل نهایی، ضمن بررسی اعتبار مبانی استدلالی هر نظریه، نتیجه‌گیری می‌کند که برخلاف دیدگاه مشهور، جریان برائت اصولاً متوقف بر فحص است.

https://www.juosul.ir/article_233401_930ca0b8c800937f54f4b826086e7f0a.pdf

آیت الله صادق آملی لاریجانی فصلنامه پژوهش های اصولی 2251-6808 11 41 2025 02 19 نقد مبنای اصولی نظریه تعبد از دیدگاه کمال الحیدری 69 94 233398 FA حسن محمدزاده استاد سطوح عالی حوزه علمیه تبریز 0009-0000-6637-1988 قربانعلی کریم زاده قراملکی دانشیار گروه فلسفه و کلام دانشگاه تبریز Journal Article 2025 02 21 از آرا و نظرات دینشناختی جدید که توسط کمال الحیدری مطرح شده است، «نظریه جواز تعبد به ادیان و مذاهب الهی و غیرالهی» است. او قطع اصولی را به‌عنوان مبنای نظریه خود مطرح کرده و معتقد است؛ انسانهای عادی به جهت عدم دسترسی به واقعیات هستی و قضایا، مکلّف به تحصیل آن نیستند، ازاین‌رو چارهای جز مواجهه احتمال‌آلود و ظنّی با اندیشهها و ادیان متکثر وجود ندارد. نوشتار حاضر به دنبال تحلیل و نقد مبنای این نظریه است. پرسش اصلی این است که مبنای اصولی نظریه تعبد چیست و چه نقدهایی بر آن وارد است؟ نگارنده، این نظریه را با روش تحلیلی - انتقادی و با مراجعه به آثار و اسناد مکتوب و غیرمکتوب ارزیابی کرده و مبنای نظریه مذکور را غیرقابل‌دفاع یافته است. یافتههای این پژوهش، چنین نشان میدهد که اعتباری بودن حجیت قطع اصولی، محدود بودن حجیت آن و تأخّر رتبی حجیت قطع اصولی از جمله کاستیها و نواقصی است که مبنا بودن قطع اصولی نسبت به نظریه تعبد و کارایی آن در انتخاب دین را با اشکالات اساسی مواجه کرده است.

https://www.juosul.ir/article_233398_7e4857b2cb668cde63f554488cc0cc19.pdf

آیت الله صادق آملی لاریجانی فصلنامه پژوهش های اصولی 2251-6808 11 41 2025 02 19 بازشناسی و تحلیل معانی «استحسان» در اصول فقه امامیه و اهل سنت با رویکرد تقریبی 95 116 233402 FA علی سائلی عضو هیئت علمی جامعة المصطفی(ص) محمد معینی فر عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی کبری محمدی قنات غستانی دانشجوی دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی Journal Article 2025 04 20 استحسان، یکی از منابع اختصاصی تشریع نزد برخی از مذاهب اهل‌سنت مانند، حنفیه و مالکیه است. برخی دیگر مانند، شافعیه به‌شدت با آن مخالفت کرده و آن را نوعی لذت‌جویی و یا شریعت‌سازی دانسته‌اند. امامیه نیز با آن مخالفت نموده و آن را مردود دانسته‌اند. مخالفت امامیه، این انگاره را به وجود آورده که مذهب امامیه در مقابل مجموع اهل‌سنت قرار گرفته است و با آنان در این مسئله تباین کلی دارد. یافته‌های پژوهش حاضر با بررسی این انگاره عبارت‌اند از: الف) مجموع اهل‌سنت درباره حجیت استحسان وحدت نظر ندارند. ب) موافقان استحسان معانی مختلفی از آن ارائه داده‌اند که عبارت‌اند از: 1. خوشایندی شخصی ۲. دلیل غیر قابل‌ذکر ۳. تشخیص مقادیر و موضوعات ۴. عدول از قیاس به سبب وجود دلیل ۵. تخصیص قیاس به سبب مخصّص. ج) امامیه معنای سوم و پنجم را پذیرفته و با عناوین دیگری از آن یاد کرده‌اند، کما اینکه معنای اول و دوم را مردود دانسته و نسبت به معنای چهارم قائل به تفصیل شده‌اند. اگر سبب عدول، نص، اجماع، ضرورت، عرف یا مصلحت باشد آن را پذیرفته و با اصطلاحات دیگر از آن نام برده‌اند و اگر سبب عدول، قیاس خفی باشد، آن را مردود دانسته‌اند. د) با رویکرد تقریبی، نقاط مشترک میان امامیه و سایر مذاهب در این مسئله برجسته شده و رویکرد تقابلی به رویکرد تعاملی سوق داده می‌شود و جمیع فروع فقهی‌ که بر اساس نقاط مشترک استنباط شده، مورد توافق طرفین قرار گرفته و از ابطال آراء یکدیگر اجتناب می‌گردد.

https://www.juosul.ir/article_233402_984047be6f0c28777ded6d0cacd56e52.pdf

آیت الله صادق آملی لاریجانی فصلنامه پژوهش های اصولی 2251-6808 11 41 2025 02 19 علت انگاری علت های ذکر شده در ادله فقهی 117 142 233403 FA محمد طاهریان دانش آموخته سطح سه حوزه علمیه مشهد بلال شاکری استاد سطوح عالی وعضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی ره 0000-0001-5017-1551 Journal Article 2025 08 16 مسئله علت‌انگاری یا حکمت‌انگاری علل شرعی با توجه به کثرت آنها در روایات و ظرفیت وسیعی که برای آنها در استنباط احکام شرعی وجود دارد از مهم‌ترین مباحث فقه و اصول به شمار آمده و از دیرباز محل اختلاف فقها و اصولیون بوده است؛ به‌گونه‌ای که در مواجهه با آنها دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است. پژوهش حاضر با بررسی و تحلیل ادله مختلف و مبانی مورد پذیرش از سوی اصولیون در پی بررسی نقش علّیت علل منصوص و تأثیر آن در استنباط احکام شرعی است. یافته‌های پژوهش اثبات می‌کند اصل، این است که تمام علل مذکور در ادله نقلی به دلیل ظهور ادله و حکم عقل، نقش علّیت تامه را داشته و وجود آنها مثبت حکم شرعی است. حال اگر انحصار آن ثابت شود، نبودش نیز موجب نفی حکم است و اگر بر اساس قرائن علّیت ناقصه ثابت شد، باز هم نمی‌توان آن را بدون استفاده دانست، بلکه در صورت تجمیع تمام علل منصوص، می‌توان حکم شرعی را ثابت دانست.

https://www.juosul.ir/article_233403_25ace59e9381839eb7698292911c4fe7.pdf

آیت الله صادق آملی لاریجانی فصلنامه پژوهش های اصولی 2251-6808 11 41 2025 02 19 تحلیل کاربرد اصول فقه در مدیریت تعارضات و تزاحمات سازمانی 143 163 233404 FA مهدی شوشتری عضو هیئت علمی دانشکده شهید محلاتی قم 0000-0002-9372-5355 Journal Article 2025 09 26 در فضای پیچیده و پویای سازمانی، تعارضات و تزاحمات میان وظایف، منابع و اولویت‌ها، همواره از چالش‌های جدی مدیریت به شمار می‌روند. در این مقاله، با تکیه بر مبانی اصول فقه امامیه، به تحلیل امکان و چگونگی کاربرد اصول تعارض و تزاحم در مدیریت تعارضات سازمانی پرداخته شده است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آیا می‌توان قواعد و تحلیل‌های اصولیِ متعارف در فقه، به‌ویژه در باب تزاحم و تعارض ادله را در فرایند تصمیم‌گیری و حل اختلافات سازمانی به کار گرفت؟ برای پاسخ به این پرسش، مقاله ابتدا به تعریف دقیق مفاهیم تعارض، تزاحم، ترتب، تزاحم ملاکی و امتثالی پرداخته و سپس با روش توصیفی تحلیلی، به تبیین کارکردهای این مفاهیم در فضای سازمانی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که اصول فقه با برخورداری از دستگاهی دقیق در تشخیص مرجّحات، تحلیل موضوعات و تمایز میان مراحل جعل و امتثال، ظرفیت بالایی برای ارائه چارچوبی نظری در مدیریت تزاحمات و تعارضات سازمانی دارد. نوآوری این پژوهش در استفاده از تزاحم حفظی و قواعد ترتب به‌مثابه راهبردهایی قابل‌تطبیق با موقعیت‌های پیچیده تصمیم‌گیری سازمانی است. این مطالعه می‌تواند گامی در جهت بهره‌گیری روشمند از فقه در توسعه مدل‌های بومی مدیریت سازمان باشد.

https://www.juosul.ir/article_233404_0c6f6d84c7a0b7f33b6f24de4b231250.pdf